ILUSTRACJE MAPA- [ryc. 1] poniżej

Obrazuje kształt wyżyny łódzkiej w czasach, kiedy ona była półwyspem w morzu wcinającym się w Pas wielkich dolin. Ma charakter przejściowy między Wyżynami i Niżem Polskim. Na tym podkładzie widzimy krawędź lodowca warciańskiego. Dla nas szczególnie ciekawy jest przebieg krawędzi lodowca wzdłuż prawego brzegu górnej Wolbórki co do chwili obecnej zachowane jest to ukształtowanie możemy je zaobserwować wczesną wiosną przy wyższym stanie wód. Odcinek ten zaznacza się liniowym przejściem od roślinności liściastej charakterystycznej dla obszarów źródliskowych do sosny rosnącej na piaskowym wale moreny bocznej. Ryc. 5, 6, 7 i 8.

Podział lodowca warciańskiego na dwa jęzory nastąpił w na starszych „wystających” tworach wzgórz Dąbrowa, co mogłoby być uwidocznione w wyniku przeprowadzenia badań geomorfologicznych głębszych warstw wzgórza.

Ryc. 2

NAJWYŻSZE WZNIESIENIE WYŻYNY ŁÓDZKIEJ 288 4. m n. p. m. w Górkach Dużych [wg mapy WOJSKOWEGO INSTYTUTU GEOGRAFICZNEGO w Warszawie z 1935 roku w skali 1:100 000].ryc. 2 i 4 Obecnie mapy nie podają wysokości ani nie zaznaczają wzniesienia jedynie pokazana jest wieża ryc. 4. a jako najwyższy punkt całego PÓŁWYSPU ŁÓDZKIEGO uznano wzgórze Dąbrowa 282 m n. p. m. w gminie Nowosolna wpisane do Parku Krajobrazowego Wzniesień Łódzkich; zabudowane stacjami przekaźnikowymi TVP.

Leżąca ok. 30 km na południe od Górek po wschodniej stronie Bełchatowa Borowa Góra ma wysokość 272 m n. p. m.

 Ryc. 3

Głaz ten posadowiony jest obok bramy wjazdowej na teren STACJI PRZEKAŹNIKOWEJ TVP, która usytuowana jest na wzniesieniu DĄBROWA. Starsze formy tego wzniesienia istniejące w czasie nasuwania się lodowca były na tyle wysokie i na tyle wytrzymale ze oparły się niszczącemu działaniu lodowca i spowodowały jego podział na dwa jęzory widoczne na ryc. 1.

 Ryc.4

PEJZAŻ Górek Dużych z najwyższym wzniesieniem Wyżyny Łódzkiej ryc. 2 zabudowany wieżą nadajnikową TP S.A. Łódzkiej Rozgłośni Radiowej.

Obszar należący do moren martwego lodu [54]

 Ryc. 5

Ryc. 6

Ryc. 7, 8

Ryc. 8

Ryc. 9, 10                                            ŁADUNKI LODOWCA z Pagórków Szczukwińskich; rozdrobnione na materiał budowlany. Ta pryzma odłamków skał pochodzi prawdopodobnie z jednego głazu narzutowego dużych rozmiarów. Straciliśmy kolejne źródło do historii i to tej bardzo odległej.

POMNIKI Z GŁAZÓW POLODOWCOWYCH

Ryc. 11, 12

KAMIEŃ POŚWIĘCONY WŁADYSŁAWOWI STANISŁAWOWI REYMONTOWI.

Tak szczelnie, z taką pasją przywarł do ziemi ucho, iż ziemia zwierzyła mu swoją tajemnicę, swoją myśl.…Reymont pokazał to, co jest może najtrwalszym kruszcem bytu narodowego, niezmożoną, mocarną żądzę życia.…

Bezpowrotnie jednak straciliśmy możliwość odtworzenia historii dziejącej się na tej ziemi przed tysiącami lat.

KAMIEŃ WYKOPANO podczas budowy odcinka autostrady Tuszyn - Piotrków. CAŁOŚC: wykonano dzięki staraniom Państwa Janickich Prezesostwa Towarzystwa Przyjaciół Tuszyna

KAMIEŃ POŚWIECONY Prof. EDWARDOWI POTĘDZE

W Łodzi wykopano głaz narzutowy podczas budowy wieżowca [26 kondygnacji] przy ul. Piotrkowskiej 182 w zagłębieniu ok. 10 m. wykorzystano go jako obelisk poświecony prof. Edwardowi Potędze. Opisany zarejestrowany u konserwatora przyrody. Działał on również na trenie Tuszyna był inicjatorem utworzeniu rezerwatów przyrody Wolbórka i Molenda. Największym jego znaleziskiem jest szkielet niedźwiedzia jaskiniowego odkopany w grocie Magury w Tatrach. Oglądać go można w Muzeum przyrodniczym w parku Sienkiewicza

RZEKI

DOBRZYNKA

Zanikanie zlodowacenia warciańskiego przez wytapianie mas lodowcowych wyzwoliło potężne strugi wód, które płynąc rozpoczęły przekształcanie zlodowaciałej rzeźby naszego obszaru. Zaczęły się wytwarzać[1] lub zasilać uprzednio utworzone doliny rzeczne.. Każde zahamowanie spływu powodowało powstawanie rozlewisk

[— DYLEW, NIEDAS- TRZCINIEC] Nagromadzone masy wody znajdowały jakieś ujście wtedy w przewężeniu woda uzyskiwała dużą prędkość, co powodowało żłobienie dna tworząc odcinek o małej szerokości i znacznej głębokości. Ta zmienność geometrii najlepiej została zachowana w korycie rzeki Dobrzynki. Zwężony odcinek rzeki o znacznej głębokości można zaobserwować w Rydzynkach wzdłuż ulicy Rzecznej.

Ryc. 13 rzeka Dobrzynka, ze zlewni Odry, wzdłuż ulicy Rzecznej w Rydzynkach

Ryc. 14

Na ryc. 14 widzimy w głębi budynek z zabudowy wschodniej strony ulicy Rzecznej usytuowany na obniżeniu terasowym grzbietu działu wodnego [Wisła – Odra] z jednej strony i ścianę wąwozu doliny rzeki Dobrzynki.

WOLBÓRKA

 Każde zahamowanie spływu powodowało powstawanie rozlewisk. W rezultacie doliny stały się bardzo szerokie i są dziś zadziwiająco rozległe w porównaniu z drobnymi, wąskimi strugami, które aż trudno podejrzewać, że były sprawcami owych dolin Wolbórka w Będkowie;. ryc.16, 17…  Są to tak zwane pradoliny widoczne i wyraźnie wykształcone wzdłuż rzek. Koryto Wolbórki w obszarze źródliskowym na długości kilkuset metrów — zanika woda płynie szerokim rozlewiskiem bagiennym. Pomimo zniszczeń melioracyjnych zachowana pradolina o szerokości 1- 2 km występuje od Zawodzia przez Będków, aż do Łaknarza

ryc. 16, 17

Tak wyglądała Wolbórka w Będkowie w okresie interglacjalnym przed 180 tysięcy laty. Na ilustracji ryc. 17 poniżaj widzimy wąskie koryto rzeki, która wylewa w okresie roztopów wiosennych

 Ryc. 17

 TUSZYN

z przyległościami leży na wysoczyźnie morenowej ok. 200 m n.p.m. w której woda polodowcowa wyrzeźbiła doliny licznych potoków a moreny lodowca uformowały wzniesienia nazywane Górkami tuszyńskimi [Dylik]. Wiele pagórków – w układzie południkowym - ma pochodzenie wydmowe.

Strefa wzniesień biegnąca południkowo centralnie wydłuż osi garbu łódzkiego i działu wodnego pierwszego rzędu, od Zgierza i Łodzi na północy przez Tuszyn po Kamieńsk na południu. Występują tu wyłącznie formy wodnolodowcowe świadczące o zaawansowanej deglacjacji arealnej tworzącej kemy, moreny martwego lodu i inne formy szczelinowe [58].

Ryc. 18, 19 z centrum Tuszyn Lasu

Zachował się taki wspaniały zbytek przyrody z przed 180 000 lat powinien być wreszcie objęty ścisłą ochroną, chociaż jest to tylko fragment wału ciągnącego się w układzie równoleżnikowym od ul. Sportowej do Bema ok. 2000 m długości i wysokości ok. 240 m n. p. m.w dużej mierze zniszczony przez ludzkie bezmyślne działania.

Ryc. 18

Ryc. 19

 Ryc. 20, 21 wzgórze w układzie równoleżnikowym stanowi krawędź obszaru źródliskowego Wolbórki

SŁOWNICZEK POJĘĆ

EWOLUCJA ZIEMI ciągle trwa; pomiarów przemierzeń określonych punktów ziemi dokonuje się za pomocą systemu satelitarnego.  pierwsze wyspy na oceanie spokojnym już ulęgają okresowemu zatapianiu. Punkt pomiarowy w Olsztynie przesuwa się z szybkością w poziomie 26.2 mm/rok; a szybkość wznoszenia wynosi 2,56 mm/rok. Na Pacyfiku – Tahiti przemieszczanie w poziomie wynosi 296,7 mm/rok a cały obniża się 140.54 mm/rok. 15 03 2009 roku radio podało informacje, że nastąpiło zatopienie wyspy. Komentarz do tej informacji przyczynę tego wydarzenia lokował w temacie ocieplenia klimatu i topnienie lodowców na Antarktydzie. Jak powyższych danych wynika nakładają się na to zjawisko dwa niezależne procesy obniżanie się poziomu całej płyty i przyrost poziomu wody na globie.

FORMY SZCZELINOWE, w ostatnich latach liczne badania obszaru podłódzkiego ujawniły bardziej złożony mechanizm kształtowania się rzeźby powierzchni – znaleziono liczne twory polodowcowe zwane formami szczelinowymi.

GLACJAŁ, okres zlodowacenia powstawanie lub powiększanie się zasięgu lodowców wskutek ochładzania się klimatu i wzrostu ilości opadów atmosferycznych.

GŁAZY NARZUTOWE [eratyczne]- odłamek skalny różnej wielkości [ od dużych bloków do małych okruchów] przyniesiony przez lodowiec i pozostawiony na obszarze zalegania – wytapiania - lodowca.

INTERGLACJAŁ, cieplejszy okres między dwoma glacjałami, w którym lodowce zanikały lub ograniczały swój zasięg do bardzo małych obszarów; w interglacjale wskutek stopienia się wielkich mas lodu, poziom morza się podnosi

KEM, pagórek o płaskim wierzchołku, wysokości od kilku do kilkudziesięciu metrów, szerokości do kilkuset metrów. Zbudowany z warstwowych pasków, mułków i żwirów, osadzonych w szerokich szczelinach i zagłębieniach martwego lodu przez wody roztopowe. W Polsce kemy szczególnie często występują na obszarach przedostatniego i ostatniego zlodowacenia.

LODOWIEC, masa lodu powstała na lądzie powyżej linii wiecznego śniegu, znajdująca się w stałym powolnym ruchu; tworzy się z nagromadzonego w dużych ilościach śniegu, który wskutek ciągłego topnienia i zamarzania pod wpływem zmian temperatury i ciśnienia [szczególnie dolnych warstw] powoduje występowanie cieniutkiej warstwy wody, która powoduje płynięcie lodowca. Lodowce występujące na lądzie nazywa się lądolodami.

LÓD MARTWY, część lodowca pozbawiona dopływu nowych, poruszających się nowych poruszających się mas lodowcowych; w szerokich szczelinach lodu martwego osądzają się piaski żwiry tworząc różne formy szczelinowe; po stopieniu brył lodu martwego powstają bezodpływowe zagłębienia zwane wytopiskami.

MORENA, czołowa - materiał skalny transportowany i osadzany przez lodowce; pochodzi głownie z niszczenia stoków górskich, na których powstał i po których płynął. — Boczna, wały usypane z ostro krawędzistych okruchów skalnych po obu stronach jęzora lodowcowego. Denna, powstaje z materiału skalnego pochodzącego z niszczenia podłoża i materiału wytopionego z lodowca.

PARÓW, sucha dolina o szerokim płaskim dnie i stromych zboczach-, lecz nie urwistych; powstała z dolin rzecznych w okresie lodowcowym, kiedy dno było wieczną zmarzliną po jego roztopieniu dolina uległa wysuszeniu. Tam gdzie podłoże było nieprzepuszczalne mamy zachowały się doliny rzeczne.

SKORUPA ZIEMSKA, zimna zewnętrzna warstwa ziemi o grubości pod kontynentami do 70 km, średnio 35 km; pod morzami poniżej 10 km. dotychczas przeprowadzono wiercenia na głębokość 15 km na lądzie i ok. 2 km na morzu promień ziemi biegunowy wynosi 6357 km.

WĄWÓZ, sucha, głęboka dolina o wąskim nie wyrównanym dnie i stromych urwistych zboczach; powstaje na obszarach zbudowanych z lessów lub iłów, w wyniku erozji wodami okresowymi i wtedy wąwóz przekształca się w parów.

[00] – numery stron monografii regionu łódzkiego.

Krystyna TURKOWSKA, Geomorfologia regionu łódzkiego, Łódź. 2006